Dyrektywy ATEX a przygotowanie powierzchni w strefach Ex — przewodnik dla utrzymania ruchu

W strefie zagrożonej wybuchem o dopuszczeniu narzędzia nie decyduje jego karta katalogowa, tylko Wasza dokumentacja. To najczęstsze nieporozumienie w rozmowach o pracach antykorozyjnych na instalacjach procesowych: dostawca pokazuje deklarację zgodności, a i tak wszystko rozstrzyga klasyfikacja stref i ocena ryzyka po stronie pracodawcy.

Poniżej porządkujemy ramy prawne i pokazujemy, jak wpisać w nie prace przygotowania powierzchni.

Dwie dyrektywy ATEX — i to nie to samo

Dyrektywa	Polski akt wdrażający	Kogo dotyczy
2014/34/UE („ATEX 114”) — urządzenia i systemy ochronne	Rozporządzenie Ministra Rozwoju z 6 czerwca 2016 r. (Dz.U. 2016 poz. 817)	Producenci i importerzy sprzętu
1999/92/WE („ATEX 137”, tzw. ATEX użytkowników) — miejsca pracy	Rozporządzenie Ministra Gospodarki z 8 lipca 2010 r. (Dz.U. 2010 nr 138 poz. 931)	Pracodawca / użytkownik

Deklaracja zgodności narzędzia wynika z pierwszej. Zgoda na wykonanie nim pracy — z drugiej. Dostawca nie może wydać tej drugiej za Was.

Strefy: co znaczą 0/1/2 i 20/21/22

Klasyfikację określa § 5 rozporządzenia z 8 lipca 2010 r.:

• Strefa 0 — atmosfera wybuchowa (gazy, pary, mgły) występuje stale, często lub przez długie okresy.
• Strefa 1 — może wystąpić okazjonalnie w trakcie normalnego działania.
• Strefa 2 — nie występuje w normalnym działaniu, a jeśli wystąpi, to krótkotrwale.
• Strefy 20 / 21 / 22 — analogicznie, dla obłoku palnego pyłu w powietrzu (istotne w cementowniach, młynowniach, przy transporcie materiałów sypkich).

Dokument zabezpieczenia przed wybuchem (DZPW)

Wymaga go § 7 tego samego rozporządzenia. Sporządza go pracodawca, przed udostępnieniem miejsca pracy pracownikom, i aktualizuje przy każdej zmianie wpływającej na ocenę ryzyka. DZPW zawiera m.in.:

• opis środków ochronnych,
• wykaz przestrzeni zagrożonych wybuchem wraz z klasyfikacją na strefy,
• oświadczenie, że miejsca pracy, urządzenia i systemy ostrzegawcze są zaprojektowane, używane i konserwowane bezpiecznie,
• potwierdzenie przeprowadzenia oceny ryzyka (§ 4),
• terminy przeglądów środków ochronnych,
• zasady koordynacji, gdy na jednym terenie pracuje kilku pracodawców.

Ten ostatni punkt jest kluczowy dla firm wykonawczych: jeżeli wchodzicie na instalację klienta, to koordynacja i zasady współpracy muszą być ustalone przed wejściem, a nie na bramie.

System zezwoleń na pracę — obowiązek, nie zwyczaj

§ 9 ust. 2 rozporządzenia stanowi, że odpowiednio do wymagań określonych w dokumencie zabezpieczenia przed wybuchem prace w przestrzeniach zagrożonych wybuchem wykonuje się zgodnie z pisemnymi instrukcjami pracodawcy oraz że stosuje się system zezwoleń na wykonywanie pracy — w odniesieniu do czynności niebezpiecznych oraz czynności, które wpływają na inną wykonywaną pracę, stwarzając zagrożenie. Zezwolenie wydaje przed rozpoczęciem pracy osoba wyznaczona przez pracodawcę. § 9 ust. 1 dodaje obowiązkowe szkolenie z ochrony przed wybuchem.

Warto tu uściślić rzecz, którą wiele firm powtarza nieprecyzyjnie. Prace niebezpieczne pożarowo reguluje § 36 rozporządzenia MSWiA z 7 czerwca 2010 r. (Dz.U. 2010 nr 109 poz. 719, t.j. Dz.U. 2023 poz. 822): ocena zagrożenia, wyznaczenie osób odpowiedzialnych, wyłącznie osoby upoważnione i wykwalifikowane, zabezpieczenie materiałów palnych, utrzymanie stężenia par i gazów poniżej 10% dolnej granicy wybuchowości, sprzęt gaśniczy na miejscu i kontrola miejsca po zakończeniu prac. Ten paragraf nie używa jednak sformułowania „pisemne zezwolenie” — powszechna praktyka wydawania takich zezwoleń wywodzi się z instrukcji bezpieczeństwa pożarowego. Obowiązek stosowania systemu zezwoleń wynika z § 9 rozporządzenia wdrażającego dyrektywę 1999/92/WE.

Do tego dochodzą § 80–82 ogólnych przepisów bhp (Dz.U. 2003 nr 169 poz. 1650): wykaz prac szczególnie niebezpiecznych, bezpośredni nadzór, imienny podział pracy i instruktaż — a § 82 dotyczy wprost remontów prowadzonych bez wstrzymania ruchu zakładu, czyli typowej sytuacji przy naprawach antykorozyjnych.

Gdzie w tym wszystkim jest narzędzie do przygotowania powierzchni

Odrdzewianie i usuwanie powłok w strefie to praca mechaniczna, przy której trzeba ocenić potencjalne źródła zapłonu: iskry mechaniczne, temperaturę powierzchni, elektryczność statyczną i źródła elektryczne w samym narzędziu.

• Wersja pneumatyczna Bristle Blaster® posiada deklarację zgodności z dyrektywą 2014/34/UE (normy odniesienia EN 1127-1, EN ISO 80079-36 i -37). Eliminuje elektryczne źródła zapłonu w samym narzędziu.
• Badania zapłonowe. Norweskie GexCon wykonało dla narzędzia Monti MBX Bristle Blaster analizę i badania ryzyka zapłonu w atmosferach wybuchowych; raporty są dostępne w bibliotece MontiPower® i mogą stanowić materiał wejściowy do Waszej oceny ryzyka.
• Brak ścierniwa to dodatkowa korzyść w strefach pyłowych (20/21/22): nie wprowadzacie do przestrzeni kolejnego medium sypkiego ani nie generujecie strumienia pyłu ściernego.

Czego dokumenty producenta nie zastąpią: klasyfikacji stref, DZPW, oceny ryzyka, zezwolenia na pracę, pomiaru stężeń przed i w trakcie prac oraz nadzoru. Deklaracja zgodności jest warunkiem koniecznym, nie wystarczającym.

Praktyczna lista kontrolna przed wejściem w strefę

1. Czy przestrzeń jest sklasyfikowana i czy klasyfikacja jest aktualna po ostatnich zmianach na instalacji?
2. Czy DZPW obejmuje ten rodzaj prac i tego wykonawcę? Czy ustalono zasady koordynacji?
3. Czy wydano zezwolenie na pracę, przez osobę wyznaczoną, przed rozpoczęciem?
4. Czy ekipa ma szkolenie z ochrony przed wybuchem (§ 9 ust. 1)?
5. Czy narzędzia i wyposażenie pomocnicze są dopuszczone dla danej strefy — łącznie z odkurzaczem, oświetleniem i przedłużaczem, o których zwykle nikt nie pamięta?
6. Czy zapewniono pomiar stężeń, wentylację i sprzęt gaśniczy oraz kontrolę miejsca po zakończeniu prac?
7. Czy usunięto lub zabezpieczono materiały palne w otoczeniu?

Najczęstsze pytania

Czy narzędzie pneumatyczne jest automatycznie bezpieczne w strefie?

Nie. Napęd pneumatyczny usuwa elektryczne źródła zapłonu, ale nie zdejmuje obowiązku oceny iskier mechanicznych, temperatury i elektrostatyki ani nie zastępuje zezwolenia na pracę.

Czy metoda bezścierna jest lepsza w strefach pyłowych?

Ma tę przewagę, że nie wprowadza dodatkowego medium ściernego i nie generuje strumienia pyłu ściernego. Ocena zagrożenia pyłem procesowym w strefach 20/21/22 pozostaje jednak po stronie zakładu.

Kto sporządza DZPW, jeśli pracujemy jako podwykonawca?

Obowiązek spoczywa na pracodawcy prowadzącym miejsce pracy, a przy kilku pracodawcach na jednym terenie rozporządzenie wymaga ustalenia zasad koordynacji. W praktyce oznacza to, że Wasze instrukcje muszą być spójne z DZPW gospodarza obiektu.

---

Następny krok: jeśli planujecie prace antykorozyjne na czynnej instalacji, prześlijcie nam opis strefy i zakres — udostępnimy dostępną dokumentację narzędzia w formie gotowej do przekazania Waszej służbie BHP.