Zakaz suchego piasku kwarcowego od 2024 r. — czym czyścić stal zamiast piaskowania

Jeżeli szukacie dostawcy ścierniwa albo systemu jego odzysku, zacznijcie od innego pytania: czy ten zabieg w ogóle musi być wykonany ścierniwem?

Cena ścierniwa to zwykle najmniejsza pozycja w kosztorysie przygotowania powierzchni. Budżet zjadają rzeczy wokół niego: zabudowa i namiot, odpylanie i wentylacja, odzysk i przesiew, utylizacja odpadu, sprzątanie strefy, pomiary pyłu — oraz postój instalacji na czas prac.

Co zmieniło się 10 stycznia 2024 r.

Obowiązuje rozporządzenie Ministra Rozwoju i Technologii z dnia 12 września 2023 r. w sprawie bezpieczeństwa i higieny pracy przy czyszczeniu powierzchni, malowaniu natryskowym, napylaniu i natryskiwaniu cieplnym (Dz.U. 2023 poz. 2159), które weszło w życie 10 stycznia 2024 r. i zastąpiło przepisy z 2004 r.

Najważniejsze dla wykonawców zapisy § 6:

• Zakaz. Do czyszczenia metodami strumieniowo-ściernymi nie stosuje się suchego piasku kwarcowego — ani jako ścierniwa, ani jako dodatku do innych ścierniw. Zakazane są też popioły paleniskowe, żużle i pyły z kotłów ze współspalania, zawierające substancje niebezpieczne — przy czym ścierniwa odpadowe, m.in. żużel pomiedziowy, paleniskowy i wielkopiecowy, pozostają dopuszczone.
• Co zostało dozwolone. Ścierniwa metalowe (śrut ostrokątny i kulisty staliwny lub żeliwny, cięty drut stalowy) oraz niemetalowe — w tym piaski kwarcowe, ale wyłącznie w metodach pneumatycznych mokrych i wilgotnych — a także elektrokorund i inne.
• Obowiązek pomiarowy. Przy ścierniwach z rozdrobnionych skał i minerałów zawierających krzemionkę krystaliczną pracodawca musi mierzyć stężenie frakcji respirabilnej na stanowisku pracy.
• Komory robocze muszą być szczelne i podłączone do instalacji filtrowentylacyjnych (§ 10).

Drugi obowiązek, o którym łatwo zapomnieć: rejestr rakotwórczy

Frakcja respirabilna krzemionki krystalicznej ma w Polsce wartość NDS 0,1 mg/m³ (rozporządzenie MRPiPS z 12 czerwca 2018 r., Dz.U. 2018 poz. 1286, ze zmianami — ostatnia zmiana Dz.U. 2026 poz. 447, obowiązująca od 2 kwietnia 2026 r.).

Co ważniejsze, po wdrożeniu dyrektywy (UE) 2017/2398 w wykazie czynników o działaniu rakotwórczym figurują „prace związane z narażeniem na krzemionkę krystaliczną — frakcję respirabilną powstającą w trakcie pracy” (obecnie: rozporządzenie Ministra Zdrowia z 26 lipca 2024 r., Dz.U. 2024 poz. 1126, załącznik nr 1).

To jest ujęte jako proces, a nie jako substancja. Oznacza to, że obowiązki — rejestr prac i pracowników narażonych, pomiary, coroczna informacja do PIS i PIP — powstają niezależnie od tego, czy samo ścierniwo jest kwarcowe. Szlifowanie betonu, cięcie materiałów murowych czy usuwanie zgorzeliny ze stali w zapyleniu krzemionkowym również są objęte tymi obowiązkami.

Porównanie metod — w ujęciu kosztu całkowitego

Metoda	Zalety	Koszty ukryte i ograniczenia	Najlepsze zastosowanie
Suchy piasek kwarcowy	—	Zakazany od 10.01.2024 (Dz.U. 2023 poz. 2159 § 6)	Brak
Piasek kwarcowy metodą mokrą/wilgotną	Ścierniwo tanie i dostępne, mniej pyłu	Obowiązkowe pomiary FRKK; ścieki i szlam do zagospodarowania; ryzyko rdzy nalotowej	Duże powierzchnie tam, gdzie da się gospodarować wodą
Śrut staliwny / żeliwny	Wielokrotny obieg, wysoka wydajność	Wymaga komory i systemu odzysku; wysoki CAPEX; nierealne na obiekcie	Warsztat, obróbka seryjna
Elektrokorund, granat, żużle mineralne	Niska zawartość wolnej krzemionki	Wysoka cena jednostkowa; nadal namiot, odzysk i utylizacja; logistyka i magazyn	Duże powierzchnie przy zaostrzonych wymaganiach dotyczących zapylenia
Czyszczenie hydrodynamiczne (HP/UHP)	Brak pyłu, skuteczne usuwanie soli	Nie tworzy nowego profilu (odsłania istniejący); ścieki; rdza nalotowa (stopnie Wa wg PN-EN ISO 8501-4)	Renowacje z zasoleniem podłoża
Bristle blasting (bezścierne)	Zero ścierniwa, zero namiotu, zero odzysku; czyszczenie i profil w jednym przejściu	Niższa wydajność na m² niż strumieniowo-ściernie; pas to materiał eksploatacyjny (ok. 25 min pracy)	Naprawy miejscowe, spoiny, obiekty czynne, strefy wrażliwe

„A czy to przejdzie odbiór?”

Przejdzie, jeśli specyfikacja jest napisana pod stan końcowy, a nie pod nazwę metody:

1. Stopień przygotowania — St 3 wg PN-EN ISO 8501-1:2008, a przy naprawach miejscowych P St 3 wg PN-EN ISO 8501-2:2011.
2. Profil — podany zakres w µm, mierzony taśmą replikacyjną wg PN-EN ISO 8503-5:2017-04. Odniesienie do SSPC-SP 11 (min. 25 µm) bywa wygodne, bo to jedyny powszechnie cytowany dokument łączący czyszczenie narzędziem mechanicznym z wymogiem profilu.
3. Metoda dopuszczona wprost. Jeżeli inwestor ma wątpliwości, pomocny bywa SSPC-SP 15, pomyślany dla sytuacji, w których obróbka strumieniowo-ścierna „jest niewykonalna lub niedozwolona”.

Uczciwie: żadna norma nie wymienia bristle blastingu z nazwy, a deklaracje o wyglądzie porównywalnym z Sa 2½ pochodzą z materiałów producentów. Dlatego rozmowę z inspektorem prowadzi się o mierzalnym stanie końcowym.

Jak policzyć to sensownie

Nie porównujcie „zł/tonę ścierniwa” z „zł/szt. narzędzia”. Zróbcie próbę technologiczną i sprowadźcie obie opcje do zł/m²:

• Strona strumieniowo-ścierna: ścierniwo + energia sprężarki + zabudowa i demontaż + odpylanie + odzysk/utylizacja + sprzątanie + robocizna + koszt postoju + pomiary FRKK.
• Strona bezścierna: zużycie pasów (szt./m²) + części szybkozużywające się + robocizna + amortyzacja narzędzia.

W większości przypadków im mniejsza powierzchnia, im trudniejszy dostęp i im droższy postój, tym większa przewaga metody bezściernej.

Najczęstsze pytania

Czy zakaz dotyczy też prac na otwartym terenie?

Rozporządzenie nie ogranicza § 6 do komór — zakaz dotyczy stosowania suchego piasku kwarcowego jako ścierniwa w metodach strumieniowo-ściernych. Interpretację dla konkretnego stanowiska warto potwierdzić ze służbą BHP.

Czy metoda bezścierna zastąpi piaskowanie całkowicie?

Nie i nie musi. Typowy model to piaskowanie w warsztacie i narzędzia mechaniczne na obiekcie.

Od czego zacząć, jeśli mamy podpisane umowy na ścierniwo?

Od najbardziej bolesnego zabiegu — zwykle tego, który wymaga postoju i zabudowy, a obejmuje niewielką powierzchnię. Tam zwrot jest najszybszy.

---

Następny krok: opiszcie nam jeden konkretny zabieg (powierzchnia, podłoże, stopień skorodowania, system malarski, czy wymaga postoju) — przygotujemy porównanie zł/m² w tej samej metodyce i zaproponujemy próbę.